Ζήλεψα σήμερα τη δόξα του Γιάννη Χάρη και των άλλων άξιων λεξιθήρων της εφημερίδας μας, και λέω να καταπιαστώ με δυο γερμανικές λέξεις, δυο «κιβωτούς εννοιών» γεμάτες συμβολισμούς και ψυχολογικά «παρελκόμενα», που δυστυχώς εδώ που φτάσαμε μας αφορούν πλέον άμεσα στην καθημερινότητά μας. Πώς; Δώστε βάση.
Την πρώτη, τη λέξη Schadenfreude, την απαντώ συχνά πυκνά σε αγγλικά κείμενα πάσης φύσεως – από την πολιτική και την οικονομία ώς τον αθλητισμό και την τεχνολογία.
Ψάχνοντας στα λεξικά, διαπίστωσα ότι «Σαντενφρόιντε» σημαίνει κυριολεκτικά «η απόλαυση που νιώθει κάποιος από τη συμφορά του άλλου», και θεωρείται γλωσσολογικά μοναδική: συνώνυμό της στα -λόγια- αγγλικά είναι η λέξη epicaricacy, που φυσικά είναι δάνειο από τα ελληνικά, παραφθορά της δικής μας (αριστοτελικής, καθώς πρωτοεμφανίστηκε στα «Ηθικά Νικομάχεια», ως το αντίθετο του φθόνου) λέξης «επιχαιρεκακία», που με τα χρόνια εγκαταλείφθηκε στη γλώσσα μας και μας έμεινε μόνον η -εννοιολογικά πολύ πιο ήπια- «χαιρεκακία».
Το Schadenfreude είναι πολύ σκληρότερο, πολύ πιο μοχθηρό από την απλή χαιρεκακία, ή το αντίστοιχο «mauvaise joie» των Γάλλων: οι ψυχολόγοι λένε ότι το «μαύρο» αυτό συναίσθημα, αυτή η άγρια χαρά από τα βάσανα των άλλων, είναι η ρίζα του σαδισμού, και οι γλωσσολόγοι ότι είναι το αντίθετο της συμπάθειας, της συμπόνιας και του οίκτου.
Και έχει μεγάλο ενδιαφέρον ότι μόνον οι Γερμανοί μπορούν να εκφράσουν μονολεκτικά αυτό το απάνθρωπο συναίσθημα: όπως είχε γράψει ο Σοπενάουερ, η Schadenfreude είναι το χειρότερο, το πλέον αμαρτωλό συναίσθημα, γιατί:
Το να νιώθεις φθόνο είναι ανθρώπινο, ενώ το να απολαμβάνεις τη schadenfreude είναι διαβολικό!
Σύγχρονες μελέτες των κέντρων πόνου και επιβράβευσης του ανθρώπινου εγκεφάλου, που δημοσιεύτηκαν το 2009 στο περιοδικό Science, έδειξαν ότι ο γερο-Σταγειρίτης είχε δίκιο στην αντίστιξη του φθόνου (πόνος για την επιτυχία του άλλου) και της Schadenfreude – επιχαιρεκακίας: συγκεκριμένα προέκυψε ότι, όσο ισχυρότερος είναι ο φθόνος μας για κάποιον, τόσο μεγαλύτερη είναι η απόλαυση που νιώθουμε για το κακό που τον βρήκε.
Μάλιστα οι ειδικοί νευρολόγοι υποστηρίζουν ότι το εύρος της εγκεφαλικής «επιβράβευσης» για την επιχαιρεκακία μας μπορεί να προβλεφθεί με ακρίβεια, ανάλογα με την ισχύ του φθόνου που καταγράφηκε νωρίτερα στα κέντρα πόνου...
Από άλλη μελέτη που περιλαμβάνεται στο ίδιο αφιέρωμα του Science προκύπτει ότι, αν και η schadenfreude μπορεί να πυροδοτηθεί από οτιδήποτε, από έναν ποδοσφαιρικό αγώνα μέχρι την παροιμιώδη... ψόφια κατσίκα του γείτονα, η πολιτική και η οικονομία αποτελεί το προνομιακό της πεδίο – εξ ου και η περίφημη αγγλική έκφραση «to beggar thy neighbour», δηλαδή η ανύψωση κάποιου μέσω της χρεοκοπίας, κυριολεκτικά της μετατροπής σε ζητιάνο, του γείτονα/εταίρου του!
Με αυτή την... πάσα στον εαυτό μου, πάμε στη δεύτερη λέξη που με (μας) απασχολεί, τη λέξη Schuld. Schuld, λοιπόν, είναι το χρέος, αλλά και η ενοχή, η υπαιτιότητα, και μεταφορικά η αμαρτία: και επειδή οι λέξεις, όλες οι λέξεις, είναι όπως προαναφέραμε μικρές κιβωτοί εννοιών και Ιστορίας, αυτή η διφυής έννοια της λέξης Schuld βρίσκεται στη ρίζα της σημερινής μας ελληνικής (και όχι μόνον) μνημονιακής τραγωδίας.
