Ποια ήταν η πολιτική ταυτότητα του Μάνου Χατζιδάκι; Ο ίδιος φρόντισε από την αρχή να εξηγηθεί. Ήταν, λοιπόν, μοιραίο, από την ίδια στιγμή να παρεξηγηθεί. Πώς να μην υποψιαστεί η ελληνική κοινωνία των επιπόλαιων και επικίνδυνων πολώσεων κάποιον που αποδίδει τα της Δεξιάς τη Δεξιά και τα της Αριστεράς τη Αριστερά; Πώς να εκτιμήσει εκείνον που δέχεται δημόσιες θέσεις αλλά τις απαρνείται, μόλις δεν αντέχουν πια τη φαντασία και το θάρρος του; Πώς να κατανοήσει κάποιον που έχει φίλο τον ανώτατο άρχοντα και υπερασπίζεται τους τολμητίες των μειονοτήτων; Κυρίως, όμως, πώς να ανεχθεί εκείνον που διακρίνει καθαρά τον μυστικό της ρου, που ξέρει δίκαια να την ψυχογραφεί, χωρίς να παρασύρεται από τις πρόσκαιρες γιορτές, ούτε καν από τα δράματά της.
Όχι, βέβαια, ότι ο Χατζιδάκις δεν συμπάσχει. Κι αυτό, μαζί με την οξυδέρκειά του, αναγνώρισε ένα άλλο μέρος της ελληνικής κοινωνίας, που εκτίμησε την πολιτική του κρίση, ακόμα κι όταν διαφώνησε μ' αυτή. Μοιράζεται, άλλωστε, μαζί του, τα αναπάντητα ερωτήματα που, 19χρονος μόλις, καταγράφει με αγωνία στο ημερολόγιό του. Ήταν Δεκέμβρης του 1944: Αδερφοσύνη, αισθήματα, συνθήματα, αντιδράσεις: πάμφθηνα εμπορεύματα χυμένα στα πεζοδρόμια, μαζί μ' αληθινό αίμα αληθινά κορμιά νεανικά, αληθινά στόματα ανθρώπων που κραυγάζουν (...) Οι Ιερείς κι από τις δυο μεριές, μονοπωλούσαν τον Χριστό κι εξασφάλιζαν την συνδρομή του, οι μεν για το έθνος και οι άλλοι για τον Λαό (...). Με ποιους αλήθεια είν' ο Χριστός; -Με σένα, ακούω μια φωνή πλάι να με χαϊδεύει. Είμαι πάντα μ' αυτούς που ερωτούν.
Μόλις τον επόμενο χρόνο, νεαρός ΕΠΟΝίτης ακολουθεί το νεανικό κλιμάκιο των Ενωμένων Καλλιτεχνών ως ακορντεονίστας αλλά και συνθέτης της μουσικής τους Θάψτε τους Νεκρούς του Ίρβινγκ Σο. Μετά την πρώτη παράσταση στη Λάρισα, Αλφαμίτες -η τότε στρατιωτική αστυνομία- ρίχνονται στους ηθοποιούς και τους ξυλοκοπούν- μαζί και τον Χατζιδάκι. Ένας άλλος ασφαλίτης του κόβει το δρόμο λίγο αργότερα στην Αθήνα. Το σοκ είναι μεγαλύτερο, καθώς ο 20χρονος Μάνος αναγνωρίζει στο πρόσωπό του έναν παλιό ΕΛΑΣίτη, που άλλοτε παινευόταν για τα κατορθώματά του: πόσους σκότωναν και πώς τους σκότωναν (...) Τώρα τον έβλεπα μπροστά μου. Αστυφύλακα στην Ασφάλεια, να ζητάει ταυτότητα ειρωνικά, χωρίς βέβαια να μ' αναγνωρίσει (...) Άρχισα να βλέπω πως η Πατρίδα μου δεν είναι τόσο τίμια και καθαρή και αποφάσισα να έχω τα μάτια μου ανοιχτά.
Και να τι είδε: Μετά τον πόλεμο η παραδοσιακή Δεξιά με το πρόσχημα του ‹κινδύνου› από ένα αμετανόητο 11% της Αριστεράς, χάρισε στον τόπο άγρια τρομοκρατία υπηρετώντας τα συμφέροντα μιας ύποπτης ντόπιας νομενκλατούρας, κυρίως βασιζόμενη στον δοσιλογισμό, στην προδοσία και στην μικροαστική ηθική των απερχομένων. Έτσι, στ' όνομα μιας ειδεχθούς εθνικοφροσύνης γνώρισε ο τόπος την πιο ξέφρενη επιβίωση των άρρωστων φασιστικών στοιχείων, που αντί να υποστούνε τιμωρία, ανακάλυψαν τους εαυτούς τους ‹εν δυνάμει›, σχηματίζοντας μάλιστα και τα πρώτα έμβρυα της δικτατορίας και της ιωαννιδικής τρομοκρατίας του '67.
Η πολιτική τρομοκρατία είχε και την αισθητική της έκφραση: Η χώρα ήταν κατεστραμμένη (...) και το επίσημο ελληνικό κράτος εκείνου του καιρού χτυπούσε κάθε τόσο ένα τεράστιο γκονγκ από το ραδιόφωνο για να μας θυμίζει, με βροντερή φωνή, πως είμαστε τριών χιλιάδων χρόνων γέροι, λες κι ήταν φάρμακο ή συνταγή για ανοικοδόμηση. Ο Χατζιδάκις ήταν από τούς πρώτους που αντέδρασαν: Έτσι λοιπόν γεννήθηκε η ανάγκη για ό,τι μικρό, αληθινό και ταπεινό: αντίδραση υγιής, των φωτισμένων, στον φανφαρονισμό και στον επίσημο προγονόπληκτο σκοταδισμό. Η παρηγοριά ήρθε από ανέλπιστη, μα τότε δροσερή πηγή: Χωρίς τον μπαγλαμά και το ασηχτήρ του μπουζουκιού, χωρίς τον χασικλίδικο καημό της μάγισσας και τον χορό μιας αλεξανδριανής φελάχας, θα 'χαμε γίνει πρόβατα έτοιμα για σφαγή, στ' όνομα του Πατρός, παντός υιού και κάθε μορφής έθνους.
«Έτσι», θυμόταν αργότερα ο Κώστας Ταχτσής, «κινήσαμε, όλοι μαζί, με πρώτο και καλύτερο τον Μάνο Χατζιδάκι, αψηφώντας τα χάχανα και τις αποδοκιμασίες των αστών και των ενεργουμένων τους, για τη δημιουργία μιας νέας, γνήσια ελληνικής αισθητικής, που αυτή τη φορά, λέγαμε, θ' απλωνόταν -χάρη στην ‹πτητικότητα› της μουσικής- σ' ολόκληρο το γεωγραφικό και κοινωνικό χώρο τής Ελλάδας, και ποιος ξέρει, ίσως ακόμα παραέξω».
Ώστε, λοιπόν, η αποκατάσταση του Ρεμπέτικου με την περίφημη διάλεξη του 1949 στο Θέατρο Τέχνης είχε εξίσου αισθητικά και πολιτικά κριτήρια. Η ίδια η γέννηση του σύγχρονου ελληνικού τραγουδιού, στην οποία οδήγησε η νομιμοποίηση του λαϊκού, ήταν παράλληλα και μια πολιτική πράξη! Μη σκεφθείτε, όμως, ότι ο Χατζιδάκις θα μας επέτρεπε να καμαρώσουμε πολύ για ένα κατόρθωμα δικό του: ...Από κει και πέρα, όταν το ρεμπέτικο έγινε τόσο αφόρητα νόμιμο, όσο και το Κομμουνιστικό Κόμμα στις μέρες μας, αποκηρύσσω μετά βδελυγμίας τη σχέση μου μ' αυτό. Αλλά έχουμε καιρό, πριν φτάσουμε εκεί...
